Citroenmelisse (Melissa officinalis): wat is het, hoe gebruik je het en waar let je op?
Citroenmelisse (Melissa officinalis) is een vaste plant uit de lipbloemenfamilie met bladeren die fris naar citroen ruiken. Je gebruikt het blad vers of gedroogd in de keuken, als thee, in tincturen en in citroenmelisse supplementen; uit het blad wordt ook etherische olie gemaakt. In dit artikel lees je wat citroenmelisse is, wat erin zit, hoe het geregeld is en waar je op let bij gebruik, zoals zwangerschap, geneesmiddelen en de schildklier.
Auteur: Evi Woerdman | Laatst herzien: 05-10-2026
Inhoudsopgave
- Wat is citroenmelisse?
- Wat zit er in citroenmelisse?
- Citroenmelisse als kruid: traditie, regelgeving en claims
- Vormen: vers blad, thee, supplement, tinctuur en olie
- Veiligheid: interacties en wie het beter niet gebruikt
- Waar let je op bij het kiezen?
- Veelgestelde vragen
- Bronnen
Wat is citroenmelisse?
Citroenmelisse is een meerjarige, winterharde plant die in de tuin ongeveer 30 tot 80 cm hoog wordt. Net als andere lipbloemigen heeft de plant vierkante stengels en tegenoverstaande bladeren. De bladeren zijn eivormig, gekarteld en licht gerimpeld. In de zomer verschijnen kleine witte tot lichtroze bloemetjes, die bijen aantrekken. De naam Melissa komt van het Griekse woord voor honingbij. In het Engels heet de plant lemon balm; in het Nederlands zie je ook gewoon 'melisse'.
De plant hoort bij de lipbloemenfamilie (Lamiaceae), net als munt, salie, rozemarijn en tijm. Ze komt oorspronkelijk uit het oostelijk Middellandse Zeegebied en West-Azië, maar groeit inmiddels in heel Europa. In de tuin zaait citroenmelisse zich makkelijk uit. Als kruid gebruik je het blad: in de Europese Farmacopee heet dat Melissae folium, melisseblad.
Wrijf je over een blad, dan ruik je meteen de citroengeur. Die komt van de etherische olie. De smaak is fris, mild citroenachtig en licht kruidig, zonder de zuurheid van citroen. Citroenmelisse is een van de vele kruiden in de collectie planten en kruiden.
Wat zit er in citroenmelisse?
Volgens het beoordelingsrapport van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) bestaat melisseblad uit een aantal groepen stoffen:
- Etherische olie: 0,06 tot 0,8% van het gedroogde blad. De citroengeur komt vooral van de monoterpeenaldehyden citral (een mengsel van geranial en neral) en citronellal. Daarnaast bevat de olie onder meer β-caryofylleen en germacreen D.
- Rozemarijnzuur: een fenolische stof, tot ongeveer 6% van het blad. De Europese Farmacopee eist voor melisseblad minimaal 1% rozemarijnzuur. Daarom zijn sommige extracten op rozemarijnzuur gestandaardiseerd.
- Overige stoffen: flavonoïden, looistoffen en triterpenen.
Omdat het blad maar weinig etherische olie bevat, is er veel plantmateriaal nodig voor een klein flesje olie. De geurstoffen zijn bovendien vluchtig: gedroogd blad ruikt minder sterk dan vers blad, en verliest bij lang bewaren nog meer aroma.
Citroenmelisse als kruid: traditie, regelgeving en claims
Citroenmelisse kan in de EU verschillende rollen hebben, elk met eigen regels:
| Rol | Regelgeving | Wat mag er gezegd worden? |
|---|---|---|
| Traditioneel kruidengeneesmiddel | Richtlijn 2004/24/EG; EMA/HMPC-monografie Melissa officinalis L., folium (2013) | Alleen de geregistreerde indicatie uit de bijsluiter, en alleen bij een geregistreerd geneesmiddel |
| Keukenkruid, kruidenthee of voedingssupplement | Levensmiddelenrecht; supplementen vallen onder Richtlijn 2002/46/EG | Alleen toegelaten of on-hold gezondheidsclaims (Verordening 1924/2006) |
| Homeopathisch middel | Geneesmiddelenrecht | Alleen wat in de bijsluiter staat |
| Etherische olie in cosmetica | Cosmeticaverordening 1223/2009 | Alleen cosmetische claims (verzorgen, geur), geen gezondheidseffect |
Het Comité voor kruidengeneesmiddelen van de EMA (HMPC) heeft voor melisseblad een monografie opgesteld als traditioneel kruidengeneesmiddel. Daarin staan twee traditionele toepassingsgebieden: een rond mentale ontspanning en slaap, en een rond de spijsvertering. 'Traditioneel gebruik' betekent dat het kruid minstens 30 jaar in gebruik is, waarvan 15 jaar in de EU. Het is geen bewijs van werkzaamheid uit klinisch onderzoek. De indicaties gelden alleen voor geregistreerde geneesmiddelen voor volwassenen en kinderen vanaf 12 jaar, niet voor thee of supplementen. In 2024 is de EMA begonnen met een periodieke herziening van deze monografie.
Voor citroenmelisse als levensmiddel zijn bij de Europese Commissie claims ingediend die nog niet zijn beoordeeld. Zolang ze 'on hold' staan, mogen ze met de juiste bewoording worden gebruikt. Op basis daarvan geldt: citroenmelisse helpt om lichaam en geest te ontspannen* en ondersteunt de nachtrust*. Daarnaast is citroenmelisse goed voor de spijsvertering* en heeft het een verzachtende invloed op de keel*. Een effect op ziekten of aandoeningen mag niet worden geclaimd.
Vormen: vers blad, thee, supplement, tinctuur en olie
| Vorm | Wat is het? | Let op |
|---|---|---|
| Vers blad | Uit eigen tuin of pot, als keukenkruid of voor verse thee | Voeg het pas aan het eind toe; door lang verhitten verdwijnt het aroma |
| Gedroogd blad (melisseblad) | Gesneden of gemalen, los of in theezakjes | Volg de dosering op de verpakking; bewaar donker en afgesloten |
| Capsules of tabletten | Gemalen blad of extract in een vaste dagdosering, alleen of in een combinatie | Kijk naar de hoeveelheid per dagdosering en of het blad of een extract is |
| Tinctuur of vloeibaar extract | Blad getrokken in alcohol, bijvoorbeeld in een verhouding 1:5 | Bevat vaak alcohol; let op het etiket |
| Etherische melisseolie | Geconcentreerde olie uit het blad, via stoomdestillatie | Gebruik alleen volgens het etiket; verdun het voordat het op de huid komt |
In de keuken: fijngesneden vers blad past in salades, fruitsalade, kwark en yoghurt, bij vis en in limonade of ijsthee. Omdat de smaak mild is, kun je er ruim mee strooien. Gedroogd blad is vooral geschikt voor thee.
Citroenmelisse thee maken: de HMPC-monografie gaat bij thee uit van 1,5 tot 4,5 gram gedroogd blad in 150 ml kokend water, 1 tot 3 keer per dag. Jacob Hooy adviseert voor melisseblad 2 eetlepels per halve liter heet water en 10 minuten trekken. Van vers blad neem je een handje bladeren per kopje en laat je het een paar minuten trekken. Houd je bij gedroogd blad aan de gebruiksaanwijzing op de verpakking. Melisse in theemelanges vind je in de collectie kruidenthee.
Tinctuur: een tinctuur is een aftreksel van het kruid in alcohol. Hoeveel alcohol erin zit en waarom, lees je in ons artikel over alcohol als ingrediënt.
Melisseolie: etherische olie is veel geconcentreerder dan het blad. Het HMPC heeft alleen het blad beoordeeld, niet de olie. Citral, de belangrijkste geurstof, staat in de cosmeticaverordening op de lijst van geurstoffen die allergie kunnen veroorzaken. In cosmetica moet citral daarom op het etiket staan zodra het gehalte boven 0,001% (producten die op de huid blijven) of 0,01% (producten die je afspoelt) komt. Verdun de olie altijd in een plantaardige olie voordat die op de huid komt, en houd hem buiten bereik van kinderen. Etherische olieën vind je in de collectie melisse olie.
Veiligheid: interacties en wie het beter niet gebruikt
De HMPC-monografie noemt voor melisseblad geen bekende bijwerkingen en geen gemelde gevallen van overdosering. Er is wel weinig onderzoek naar gedaan. De belangrijkste aandachtspunten:
- Overgevoeligheid: ben je overgevoelig voor citroenmelisse, gebruik het dan niet.
- Zwangerschap en borstvoeding: de veiligheid is niet vastgesteld; de EMA raadt gebruik als geneesmiddel daarom af. Een paar blaadjes in een gerecht is iets anders dan dagelijks thee, tinctuur of capsules. Twijfel je, vraag het dan aan je verloskundige of huisarts.
- Kinderen: voor gebruik onder de 12 jaar zijn volgens de monografie onvoldoende gegevens.
- Autorijden: volgens de monografie kan melisseblad de rijvaardigheid beïnvloeden. Merk je dat je er slaperig van wordt, rijd dan geen auto en bedien geen machines.
- Alcohol en kalmerende middelen: het EMA-rapport noemt het theoretische risico dat slaperigheid sterker wordt in combinatie met alcohol of slaap- en kalmeringsmiddelen. Gebruik je zulke geneesmiddelen, overleg dan eerst met je arts of apotheker.
- Schildklier: uit laboratorium- en dieronderzoek blijkt dat een waterextract van melisseblad de werking van het schildklierstimulerend hormoon (TSH) kan remmen. Of dat bij mensen iets betekent, is niet bekend. Heb je een schildklieraandoening of gebruik je schildkliermedicatie? Overleg dan met je arts voordat je citroenmelisse als supplement of tinctuur gebruikt.
- Andere geneesmiddelen: de monografie meldt dat er geen gegevens over interacties zijn. Dat is iets anders dan 'geen interacties'. Gebruik je geneesmiddelen, vraag het dan aan je apotheker.
- Alcohol in tincturen: tincturen en vloeibare extracten bevatten vaak alcohol. Let op het etiket.
Twijfel je of citroenmelisse bij jou past, bijvoorbeeld door een aandoening of medicijngebruik? Vraag het aan je huisarts of apotheker.
Waar let je op bij het kiezen?
- Latijnse naam en plantendeel: op het etiket hoort Melissa officinalis te staan, met het blad (folium) als plantendeel. Verwar het niet met citroenverbena of citroengras: dat zijn andere planten met een vergelijkbare geur.
- Blad of extract: bij een extract staat vaak de extractverhouding (DER) vermeld, bijvoorbeeld 4:1. Dat zegt hoeveel kilo blad er nodig was voor een kilo extract. Sommige producten noemen ook het gehalte aan rozemarijnzuur.
- Enkelvoudig of combinatie: citroenmelisse zit vaak in combinaties met andere kruiden, zoals valeriaan, passiebloem of hop. Lees de ingrediëntenlijst en houd rekening met de eigenschappen en voorzorgen van elk kruid.
- Dosering: kijk naar de hoeveelheid per dagdosering en houd je aan de aanbevolen dosering.
- Biologisch: wil je biologisch kruid, kijk dan naar het Europese biologische keurmerk en de controlecode op de verpakking.
- Etherische olie: controleer de Latijnse naam en het gebruiksadvies op het etiket, en verdun de olie voor gebruik op de huid.
Een paar voorbeelden uit ons assortiment:
- Jacob Hooy Melisseblad: gedroogd melisseblad (Melissa officinalis), voor thee of als keukenkruid, in 50 en 250 gram.
- Arkopharma Arkocaps Melisse: biologisch gemalen melisseblad, 275 mg per capsule, gestandaardiseerd op minimaal 1% rozemarijnzuur, in een plantaardige capsule.
- Physalis Citroenmelisse 5%: biologische etherische olie op basis van Melissa officinalis, met gebruiksadvies op het etiket.
Alle thee, capsules, tincturen en extracten met citroenmelisse vergelijk je in de collectie citroenmelisse.
Veelgestelde vragen
Waar is citroenmelisse goed voor?
Citroenmelisse helpt om lichaam en geest te ontspannen* en ondersteunt de nachtrust*. Het is ook goed voor de spijsvertering*. Het HMPC beschrijft melisseblad daarnaast als traditioneel kruidengeneesmiddel; die status geldt alleen voor geregistreerde geneesmiddelen.
Is citroenmelisse gevaarlijk?
Bij normaal gebruik zijn er volgens de EMA geen bijwerkingen bekend, al is er weinig onderzoek naar gedaan. Wel geldt voorzichtigheid tijdens zwangerschap en borstvoeding, bij kinderen onder de 12 jaar, in combinatie met alcohol of kalmerende middelen en bij een schildklieraandoening. Gebruik je geneesmiddelen, overleg dan met je arts of apotheker.
Wat kun je met citroenmelisse doen?
Je kunt vers blad gebruiken in salades, desserts, limonade en bij vis, of er thee van zetten. Gedroogd blad gebruik je vooral voor thee. Daarnaast bestaat citroenmelisse als supplement, als tinctuur en als etherische olie voor gebruik op de huid of in een verstuiver.
Mag je citroenmelisse als je zwanger bent?
Een paar blaadjes in een gerecht is iets anders dan dagelijks thee, tinctuur of capsules. De EMA raadt melisseblad als geneesmiddel af tijdens zwangerschap en borstvoeding, omdat de veiligheid niet is vastgesteld. Twijfel je, vraag het dan aan je verloskundige of huisarts.
Hoe droog je citroenmelisse?
Pluk de stengels bij droog weer, het liefst vlak voor de bloei. Hang kleine bosjes ondersteboven op een donkere, droge en luchtige plek, of leg losse bladeren op een rooster. Zijn ze knisperend droog, bewaar ze dan in een afgesloten pot, donker en koel. Gedroogd blad ruikt minder sterk dan vers blad.
Hoe heet citroenmelisse in het Engels?
In het Engels heet citroenmelisse lemon balm. De Latijnse naam is Melissa officinalis. Op Engelstalige etiketten kom je ook 'melissa' of 'balm' tegen.
Bronnen
- EMA/HMPC (2013). Community herbal monograph on Melissa officinalis L., folium. EMA/HMPC/196745/2012. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-community-herbal-monograph-melissa-officinalis-l-folium_en.pdf
- EMA/HMPC (2013). Assessment report on Melissa officinalis L., folium. EMA/HMPC/196746/2012. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-melissa-officinalis-l-folium_en.pdf
- EMA (2013). Melissa leaf: summary for the public. EMA/HMPC/310761/2013. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-summary/melissa-leaf-summary-public_en.pdf
- EMA. Melissae folium (melissa leaf): overzicht en status herziening. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/melissae-folium
- Richtlijn 2004/24/EG wat betreft traditionele kruidengeneesmiddelen. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2004/24/oj
- Richtlijn 2002/46/EG betreffende voedingssupplementen. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2002/46/oj
- Verordening (EG) nr. 1924/2006 inzake voedings- en gezondheidsclaims. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2006/1924/oj
- Verordening (EG) nr. 1223/2009 betreffende cosmetische producten (bijlage III: geurstoffen die op het etiket moeten). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2009/1223/oj
*Gezondheidsclaim in afwachting van goedkeuring door Europese Commissie
Voedingssupplementen zijn geen vervanging van een gevarieerde voeding. Een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl zijn belangrijk. Dit artikel is informatief en vervangt geen persoonlijk medisch advies.
