Kleurstof: wat is het, soorten en gebruik in voeding en cosmetica

Een kleurstof is een stof die aan een product wordt toegevoegd om het kleur te geven of om kleur die tijdens de bewerking verloren gaat te herstellen. In voeding zijn kleurstoffen levensmiddelenadditieven met een E-nummer tussen E100 en E180. In cosmetica worden ze aangeduid met een CI-nummer. Ze kunnen uit een natuurlijke bron komen of synthetisch zijn gemaakt, en in de EU mogen alleen toegelaten kleurstoffen worden gebruikt.

Auteur: Evi Woerdman | Laatst herzien: 01-10-2026

Inhoudsopgave

• Wat is een kleurstof?
• Natuurlijke kleurstoffen en kleurende levensmiddelen
• Synthetische kleurstoffen
• De zes kleurstoffen met een waarschuwing op het etiket
• Overzicht E-nummers E100–E180
• Kleurstoffen in supplementen
• Kleurstoffen in cosmetica
• Regelgeving en veiligheid in de EU
• Waar let je op?
• Veelgestelde vragen
• Bronnen

Wat is een kleurstof?

Een kleurstof absorbeert een deel van het licht, waardoor je een bepaalde kleur ziet. In voeding en cosmetica gaat het om stoffen die bewust worden toegevoegd om het uiterlijk van een product te bepalen.

De wettelijke definitie: volgens de additievenverordening (EG) nr. 1333/2008 zijn kleurstoffen stoffen die een levensmiddel kleur geven of de kleur herstellen. Dat kunnen natuurlijke bestanddelen van voedsel zijn, maar ook natuurlijke bronnen die normaal niet als voedsel worden gegeten, zoals de cochenilleluis. Kleurstoffen voor voeding hebben een E-nummer tussen E100 en E180. Voor cosmetica gelden aparte regels, in de cosmeticaverordening (EG) nr. 1223/2009.

Kleurstof of pigment? In de scheikunde lost een kleurstof op in het product, bijvoorbeeld in water of vet. Een pigment lost niet op en is als kleine deeltjes verspreid, zoals ijzeroxide. In de wet vallen beide onder 'kleurstof'.

Natuurlijke kleurstoffen en kleurende levensmiddelen

Natuurlijke kleurstoffen komen uit planten, dieren, mineralen of micro-organismen. Ze worden gewonnen door extractie en daarna gezuiverd. Ook als ze uit een natuurlijke bron komen, blijven het additieven met een E-nummer.

Kleurende levensmiddelen zijn geen kleurstoffen. Veel fabrikanten kleuren producten tegenwoordig met gewone voedingsmiddelen, zoals rodebietensap, wortelconcentraat, spirulina-extract of kurkuma. Zolang de kleur niet selectief uit het voedingsmiddel is gehaald, geldt het product als ingrediënt en niet als additief. Op het etiket staat dan bijvoorbeeld 'concentraat van rode biet', zonder E-nummer. Dat is het verschil tussen bietensap (ingrediënt) en bietenrood E162 (kleurstof).

Natuurlijke kleuren zijn vaak minder stabiel dan synthetische: licht, hitte en zuurgraad kunnen de tint veranderen. Anthocyanen zijn bijvoorbeeld rood in zure producten en worden blauwer als het product minder zuur is.

Zelf natuurlijk kleuren in de keuken? Dat kan met kurkumapoeder (geel), bietensap (roze-rood), matcha of spirulina (groen tot blauwgroen). Pure voorbeelden zonder toevoegingen zijn Mattisson biologisch kurkumapoeder (100% Curcuma longa), Mattisson biologisch rodebietenpoeder (100% rode biet) en Purasana spirulinapoeder.

Synthetische kleurstoffen

Synthetische kleurstoffen worden in een chemisch proces gemaakt. Ze zijn meestal stabieler, intensiever en goedkoper dan natuurlijke kleurstoffen. Voorbeelden:

• Tartrazine (E102): geel, onder meer in snoep en frisdrank.
• Zonnegeel FCF (E110): oranjegeel.
• Allurarood AC (E129): rood.
• Briljantblauw FCF (E133): blauw, onder meer in snoep, ijs en gekleurde dranken.
• Indigotine (E132): blauw.

Veel van deze stoffen zijn azo-kleurstoffen. Dat zijn synthetische kleurstoffen met een azo-groep (-N=N-) in hun molecuul, zoals tartrazine, zonnegeel, azorubine (E122), ponceau 4R (E124), allurarood (E129) en amarant (E123). Briljantblauw en indigotine zijn geen azo-kleurstoffen.

De zes kleurstoffen met een waarschuwing op het etiket

Voor zes kleurstoffen geldt in de EU sinds 2010 een extra etiketvermelding:

Bevat een product een of meer van deze kleurstoffen, dan moet op het etiket staan: '[naam of E-nummer van de kleurstof]: kan de activiteit en de aandacht van kinderen nadelig beïnvloeden' (verordening (EG) nr. 1333/2008, bijlage V). Dranken met meer dan 1,2% alcohol zijn uitgezonderd.

Waar komt dit vandaan? De verplichting volgde op een onderzoek van de Universiteit van Southampton (McCann e.a., 2007). Daarin leken mengsels van deze kleurstoffen samen met het conserveermiddel natriumbenzoaat de hyperactiviteit van sommige kinderen te vergroten. EFSA vond het bewijs in 2008 beperkt en zag geen reden om de ADI's op basis van dit onderzoek aan te passen. Het Europees Parlement koos daarna, als voorzorgsmaatregel, voor een verplichte waarschuwing. De waarschuwing is dus een politieke keuze en geen verbod. Bij de latere herbeoordeling (2009) verlaagde EFSA om andere, toxicologische redenen wel de ADI van onder meer chinolinegeel (E104) en ponceau 4R (E124).

Let op: chinolinegeel (E104) staat wel op deze lijst, maar is geen azo-kleurstof. Amarant (E123) is wel een azo-kleurstof, maar heeft geen waarschuwing nodig. Het mag alleen in een paar producten worden gebruikt, zoals bepaalde aperitiefwijnen en viskuit.

Overzicht E-nummers E100–E180

De nummering volgt grofweg de kleur, maar dat is een gewoonte en geen harde regel.

Titaniumdioxide (E171) is sinds 2022 verboden in levensmiddelen (verordening (EU) 2022/63), omdat EFSA een risico op DNA-schade niet kon uitsluiten. Meer daarover lees je in ons kennisbankartikel over vulstoffen in supplementen.

Niet elke kleurstof mag in elk product. De verordening bepaalt per productgroep welke kleurstoffen zijn toegestaan en hoeveel. Sommige producten, zoals onbewerkte levensmiddelen, brood, melk en honing, mogen helemaal geen kleurstof bevatten.

Kleurstoffen in supplementen

Supplementen zijn wettelijk levensmiddelen. Een kleurstof in een tabletcoating of capsulewand valt daarom onder dezelfde additievenregels als voeding. Hij moet ook in de ingrediëntenlijst staan, bijvoorbeeld als 'kleurstof: ijzeroxiden' of 'kleurstof: E172'. Sommige capsules zijn gekleurd met kleurende levensmiddelen, zoals spirulina-extract. Die staan met hun naam op het etiket, zonder E-nummer.

Wil je weten waarmee een supplement is gekleurd? Bekijk dan de samenstelling op de productpagina in ons assortiment supplementen. Meer over andere hulpstoffen lees je in onze artikelen over antiklontermiddel in supplementen en smaakstoffen.

Kleurstoffen in cosmetica

In cosmetica worden kleurstoffen gebruikt in onder meer lippenstift, oogschaduw, foundation en zeep. De toegestane kleurstoffen staan in bijlage IV van de cosmeticaverordening (EG) nr. 1223/2009. Per kleurstof staat daar waar hij mag worden gebruikt: in alle producten, niet rond de ogen, niet op slijmvliezen (zoals lippen) of alleen in producten die je weer afspoelt. Haarverf valt onder aparte regels.

Op de ingrediëntenlijst (INCI) staan kleurstoffen met hun CI-nummer (Colour Index). Voorbeelden:

• CI 77491: rood ijzeroxide
• CI 19140: tartrazine
• CI 75470: karmijn
• CI 77891: titaniumdioxide. In cosmetica is dat nog toegestaan, met beperkingen voor producten die je kunt inademen, zoals sprays.

Dat titaniumdioxide in cosmetica nog mag en in voeding niet, laat zien dat de regels per productgroep verschillen. De beoordeling is ook anders: voor voeding beoordeelt EFSA, voor cosmetica het Wetenschappelijk Comité voor Consumentenveiligheid (SCCS).

Regelgeving en veiligheid in de EU

• Vooraf toelaten: EFSA beoordeelt de veiligheid van een kleurstof. De Europese Commissie en de lidstaten beslissen daarna of die wordt toegelaten, in welke producten en in welke maximale hoeveelheid.
• Herbeoordeling: kleurstoffen waren de eerste groep additieven die EFSA volledig opnieuw beoordeelde (vanaf 2009, volgens verordening (EU) nr. 257/2010). Daarbij zijn ADI's verlaagd en is E171 uiteindelijk verboden.
• Zuiverheid: de zuiverheidseisen per kleurstof staan in verordening (EU) nr. 231/2012.
• Etiket: kleurstoffen staan in de ingrediëntenlijst met de functie ('kleurstof') en de naam of het E-nummer, en waar nodig met de waarschuwing voor de zes kleurstoffen hierboven.
• Biologisch: in biologische producten zijn kleurstoffen vrijwel niet toegestaan. Alleen enkele mogen in specifieke gevallen, zoals annatto (E160b) in bepaalde kazen. Wie producten zonder toegevoegde kleurstoffen zoekt, vindt die vaak in het biologische deel van onze natuurvoeding.

Waar let je op?

Veelgestelde vragen

Zijn kleurstoffen schadelijk?

De kleurstoffen die in de EU zijn toegestaan, zijn door EFSA beoordeeld en opnieuw beoordeeld. Bij gebruik binnen de wettelijke grenzen worden ze veilig bevonden. Voor zes kleurstoffen is een waarschuwing over de activiteit en aandacht van kinderen verplicht, als voorzorg. Titaniumdioxide (E171) is sinds 2022 niet meer toegestaan in voeding.

Wat is E120 (karmijn)?

Karmijn, ook wel cochenille of karmijnzuur, is een rode kleurstof uit gedroogde cochenilleluizen. Hij is erg stabiel en wordt onder meer gebruikt in zuivel, snoep, dranken en cosmetica (CI 75470). Omdat karmijn van dierlijke oorsprong is, is het niet geschikt voor veganisten en vegetariërs.

Wat is E133 (briljantblauw)?

Briljantblauw FCF (E133) is een synthetische blauwe kleurstof die onder meer in snoep, ijs en gekleurde dranken zit. Het is geen azo-kleurstof en er is geen extra waarschuwing op het etiket voor nodig.

Wat zijn azo-kleurstoffen?

Azo-kleurstoffen zijn synthetische kleurstoffen met een azo-groep (-N=N-) in hun molecuul, zoals tartrazine (E102), zonnegeel (E110) en allurarood (E129). Vijf ervan staan op de lijst van zes kleurstoffen met een verplichte waarschuwing. De zesde op die lijst, chinolinegeel (E104), is geen azo-kleurstof.

Wat zijn natuurlijke kleurstoffen?

Natuurlijke kleurstoffen komen uit een natuurlijke bron, zoals curcumine uit kurkuma (E100), anthocyanen uit bessen (E163) of karmijn uit de cochenilleluis (E120). Ze zijn gezuiverd en hebben een E-nummer. Kleurende levensmiddelen, zoals bietensap of spirulina-extract, zijn gewone ingrediënten zonder E-nummer.

Hoe herken je kleurstoffen op het etiket?

In voeding en supplementen staat 'kleurstof:' gevolgd door de naam of het E-nummer (E100–E180). In cosmetica staat de kleurstof met een CI-nummer in de ingrediëntenlijst.

Bronnen

• Verordening (EG) nr. 1333/2008 inzake levensmiddelenadditieven (o.a. bijlage I, II en V). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1333/oj
• Verordening (EU) nr. 231/2012 tot vaststelling van specificaties voor levensmiddelenadditieven. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/oj
• Verordening (EU) nr. 257/2010 tot vaststelling van een programma voor de herbeoordeling van toegelaten levensmiddelenadditieven. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2010/257/oj
• Verordening (EU) 2022/63 betreffende het levensmiddelenadditief titaniumdioxide (E 171). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/63/oj
• Verordening (EG) nr. 1223/2009 betreffende cosmetische producten (bijlage IV). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2009/1223/oj
• McCann D. e.a. (2007). Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community. The Lancet 370(9598):1560-1567.
• EFSA AFC Panel (2008). Assessment of the results of the study by McCann et al. (2007) on the effect of some colours and sodium benzoate on children's behaviour. EFSA Journal 660.
• EFSA FAF Panel (2021). Safety assessment of titanium dioxide (E171) as a food additive. EFSA Journal 19(5):6585. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2021.6585
• Europese Commissie (2013). Guidance notes on the classification of food extracts with colouring properties.

Dit artikel is informatief en vervangt geen persoonlijk medisch of voedingsadvies.