Wat is monnikspeper? Van struik tot capsule
Monnikspeper (Vitex agnus-castus) is een struik uit het Middellandse Zeegebied. De kleine, peperachtige vruchten worden gedroogd en verwerkt tot poeder, thee, tinctuur of extract. In een supplement zie je de plant vaak onder een van zijn andere namen: kuisboom, agnus castus of vitex.
Dit artikel volgt de plant van struik tot capsule: hoe de vrucht een poeder of extract wordt, wat de getallen op het etiket betekenen, welke regels gelden en wie monnikspeper beter laat staan. Wil je meteen de vormen naast elkaar zien? Kijk dan in de collectie monnikspeper supplementen.
Auteur: Evi Woerdman | Laatst herzien: 16-10-2026
Inhoudsopgave
- Monnikspeper, kuisboom of agnus castus: drie namen voor één struik
- Is monnikspeper winterhard? De struik in de tuin
- Van vrucht tot capsule: zo wordt monnikspeper verwerkt
- 5:1, DER en agnuside: de getallen op het etiket
- Supplement, kruidengeneesmiddel of homeopathie: welke regels gelden?
- Is monnikspeper gevaarlijk? Bijwerkingen en wie het beter niet gebruikt
- Monnikspeper samengevat in één tabel
Monnikspeper, kuisboom of agnus castus: drie namen voor één struik
De wetenschappelijke naam is Vitex agnus-castus L. De plant hoort bij de lipbloemenfamilie (Lamiaceae), dezelfde familie als salie en citroenmelisse. Op etiketten kom je vooral deze namen tegen:
- Monnikspeper: de gangbare Nederlandse naam, die verwijst naar de kleine, peperachtige vruchtjes.
- Kuisboom: een vertaling van de oude naam 'agnus castus'. Zowel het Griekse agnos als het Latijnse castus betekent 'kuis'.
- Agnus castus of Vitex: de Latijnse namen, die je vooral bij supplementen en homeopathische middelen ziet.
- Agni casti fructus: de officiële naam van het gebruikte plantendeel, de vrucht, in Europese documenten over kruidengeneesmiddelen.
Voor supplementen en thee wordt alleen de rijpe, gedroogde vrucht gebruikt. Bladeren en bloemen spelen in de productie geen rol.
Is monnikspeper winterhard? De struik in de tuin
Van nature groeit monnikspeper rond de Middellandse Zee, vaak langs rivieroevers. De struik wordt 1 tot 5 meter hoog en bloeit laat in de zomer met aren van lila, paarse of witte bloemen. Daarna vormen zich de vruchtjes, die bij rijpheid afvallen en daarom vaak met de hand worden geoogst.
In Nederland wordt monnikspeper ook als sierstruik verkocht. Onder gunstige omstandigheden verdraagt de plant flinke vorst, tot ongeveer -23 °C. In een strenge winter kan hij bovengronds terugvriezen en in het voorjaar weer uitlopen vanaf de basis. Let op: een tuinplant is geen grondstof voor een supplement. Zelf geplukte vruchten hebben geen bekend gehalte en zijn niet gecontroleerd.
Van vrucht tot capsule: zo wordt monnikspeper verwerkt
Tussen de struik en een potje poeder of capsules zitten een paar vaste stappen:
- Oogsten: de rijpe vruchten worden verzameld.
- Drogen: de vruchten worden gedroogd, zodat ze houdbaar zijn. Dit is het 'kruid' in de engere zin.
- Malen of extraheren: de gedroogde vrucht wordt gemalen tot poeder, of in een oplosmiddel (meestal een mengsel van water en ethanol) getrokken. Zo ontstaat een tinctuur of vloeibaar extract. Wordt het oplosmiddel daarna verdampt, dan blijft een droog extract over.
- Standaardiseren: bij veel extracten meet de fabrikant een of meer kenmerkende plantenstoffen, zodat elke partij gelijk is.
- Afvullen: poeder of droog extract gaat in een capsule of tablet, vaak met hulpstoffen erbij.
Elke stap levert een andere vorm op. In het assortiment ziet dat er zo uit:
| Vorm | Hoe gemaakt | Voorbeeld | Wat staat er op het etiket? |
|---|---|---|---|
| Gemalen vrucht | Gedroogde vrucht, fijngemalen | Jacob Hooy Monnikspeper gemalen | Alleen 'monnikspeper gemalen'; geen extractverhouding |
| Tinctuur | Vrucht getrokken in water en ethanol | – | Verhouding kruid : vloeistof (bijv. 1:2 of 1:5) en het alcoholpercentage |
| Droog extract | Extract waarvan het oplosmiddel is verdampt | Lamberts Vitex agnus castus 60 tabletten | Hoeveelheid extract en de verhouding, hier 200 mg van een 5:1-extract |
| Gestandaardiseerd extract | Droog extract met een vast gehalte aan meetstoffen | Vitakruid Monnikspeper 200 mg 60 vcaps | Percentage agnuside en aucubine (hier 0,5% en 0,6%) |
Daarnaast bestaan homeopathische middelen met de naam Agnus castus. Die worden op een andere manier gemaakt en vallen onder andere regels; daarover meer bij de regelgeving.
5:1, DER en agnuside: de getallen op het etiket
De verhouding op een extract heet officieel de DER (drug extract ratio). Die vertelt hoeveel gedroogde vrucht er nodig was voor één deel extract. Een rekenvoorbeeld met het etiket van Lamberts:
- Per tablet: 200 mg extract, verhouding 5:1.
- 200 mg × 5 = 1000 mg gedroogde vrucht.
- Dat getal noemt Lamberts ook in de productinformatie: 'overeenkomend met 1000 mg gedroogde vruchten'.
Ter vergelijking: de Europese monografie voor kruidengeneesmiddelen beschrijft onder meer een droog extract met een DER van 6-12:1. Per 20 mg extract komt dat neer op 120 tot 240 mg vrucht. Twee extracten met hetzelfde aantal milligram zijn dus niet vanzelf even sterk. Ook het oplosmiddel telt mee: een extract in 60% ethanol kan een andere samenstelling hebben dan een extract in water.
Agnuside en aucubine zijn iridoïden, plantenstoffen die in de vrucht voorkomen. Fabrikanten gebruiken ze als meetpunt om elke partij extract gelijk te houden. Een hoger percentage zegt niets over een sterker effect. Het laat alleen zien dat de samenstelling constant is.
Verder staan er vaak hulpstoffen in de ingrediëntenlijst, zoals cellulose of calciumcarbonaat in een tablet. Wat die stoffen doen, lees je in wat is een vulstof.
Supplement, kruidengeneesmiddel of homeopathie: welke regels gelden?
Dezelfde plant kan in drie verschillende productgroepen zitten. Elke groep heeft eigen regels voor wat er over het product gezegd mag worden.
| Productgroep | Regelgeving | Wat mag er worden gezegd? |
|---|---|---|
| Voedingssupplement of kruidenthee | Levensmiddelenrecht; supplementen vallen onder Richtlijn 2002/46/EG | Alleen toegelaten of on-hold gezondheidsclaims (Verordening 1924/2006) |
| Traditioneel kruidengeneesmiddel | Richtlijn 2004/24/EG; EMA/HMPC-monografie Vitex agnus-castus L., fructus (rev. 1, 2018) | Alleen de geregistreerde indicatie uit de bijsluiter, en alleen bij een geregistreerd geneesmiddel |
| Homeopathisch geneesmiddel | Richtlijn 2001/83/EG (registratie als homeopathisch geneesmiddel) | Alleen wat bij de registratie is vastgelegd |
Het Comité voor kruidengeneesmiddelen (HMPC) van het Europees Geneesmiddelenbureau EMA heeft een monografie voor de vrucht opgesteld. Die beschrijft welke bereidingen als kruidengeneesmiddel zijn beoordeeld, voor volwassen vrouwen. De indicaties uit die monografie gelden alleen voor geregistreerde geneesmiddelen, niet voor thee of supplementen. Of een product een geregistreerd geneesmiddel is, zie je aan een RVG-nummer op de verpakking.
Voor monnikspeper als levensmiddel zijn bij de Europese Commissie claims ingediend die nog niet zijn beoordeeld. Zolang ze 'on hold' staan, mogen ze met de juiste bewoording worden gebruikt. Op basis daarvan geldt: monnikspeper wordt gebruikt bij ongemakken voorafgaand aan en tijdens de menstruatie* en ondersteunt het natuurlijke overgangsproces*. Een effect op ziekten of aandoeningen mag niet worden geclaimd, ook niet via onderzoek of traditie.
Homeopathische middelen met Agnus castus, zoals in de collectie Agnus castus homeopathisch, zijn sterk verdunde geneesmiddelen. Ze zijn niet te vergelijken met een kruidenextract en hebben een eigen registratie.
Zie je monnikspeper bij producten voor paarden of honden? Dat is diervoeding, met eigen regels (Verordening 767/2009). Ook daar mag een product niet beloven dat het een ziekte voorkomt of behandelt. Overleg bij dieren met de dierenarts.
Is monnikspeper gevaarlijk? Bijwerkingen en wie het beter niet gebruikt
Gevaarlijk is een groot woord, maar monnikspeper is niet voor iedereen geschikt. De EMA-monografie noemt deze bijwerkingen, zonder bekende frequentie:
- allergische reacties, zoals huiduitslag en netelroos, maar ook ernstige reacties met zwelling van het gezicht of benauwdheid;
- acne;
- hoofdpijn en duizeligheid;
- misselijkheid en buikpijn;
- veranderingen in de menstruatie.
Overleg eerst met je huisarts of apotheker, of gebruik monnikspeper niet, in deze situaties:
- Zwangerschap en borstvoeding: gebruik wordt afgeraden. Er zijn te weinig gegevens, en een effect op de melkproductie is niet uitgesloten.
- Jonger dan 18 jaar: de veiligheid is niet onderzocht.
- Hormoonmedicatie: middelen met oestrogenen (zoals veel anticonceptiepillen en hormoontherapie in de overgang) of anti-oestrogenen. Een wisselwerking is niet uitgesloten.
- Middelen die op dopamine werken: bijvoorbeeld sommige middelen bij de ziekte van Parkinson, tegen misselijkheid of bij psychose.
- Een voorgeschiedenis van oestrogeengevoelige kanker, of een aandoening van de hypofyse.
Over gebruiksduur zegt de monografie alleen iets voor kruidengeneesmiddelen: houden de klachten na drie maanden aan, ga dan naar een arts. Bij een supplement volg je de gebruiksaanwijzing op het etiket. Tincturen bevatten alcohol; dat staat op het etiket vermeld.
Monnikspeper samengevat in één tabel
| Vraag | Kort antwoord |
|---|---|
| Wat is het? | De vrucht van Vitex agnus-castus, een struik uit het Middellandse Zeegebied |
| Andere namen | Kuisboom, agnus castus, vitex, agni casti fructus |
| Welk deel wordt gebruikt? | Alleen de rijpe, gedroogde vrucht |
| Vormen | Gemalen vrucht, thee, tinctuur, droog extract en gestandaardiseerd extract |
| Sterkte vergelijken | Reken mg extract om met de DER (bijv. 200 mg × 5 = 1000 mg vrucht) |
| Regels | Supplement: on-hold claims; kruidengeneesmiddel en homeopathie: alleen de geregistreerde informatie |
| Beter niet bij | Zwangerschap, borstvoeding, onder 18 jaar, hormoonmedicatie, middelen die op dopamine werken |
Weet je welke vorm bij je past? Vergelijk dan poeder, tinctuur en extracten in de collectie monnikspeper. Gebruik je medicijnen? Leg het etiket dan eerst voor aan je apotheker.
Bronnen
- EMA/HMPC. European Union herbal monograph on Vitex agnus-castus L., fructus. EMA/HMPC/606742/2017, Rev. 1 (2018). https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-vitex-agnus-castus-l-fructus-revision-1_en.pdf
- EMA/HMPC. Assessment report on Vitex agnus-castus L., fructus. EMA/HMPC/606741/2018, Rev. 1 (2018). https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-vitex-agnus-castus-l-fructus-revision-1_en.pdf
- EMA. Agni casti fructus – overzicht en samenvatting voor het publiek (EMA/266692/2018). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/agni-casti-fructus
- Richtlijn 2004/24/EG wat betreft traditionele kruidengeneesmiddelen. http://data.europa.eu/eli/dir/2004/24/oj
- Richtlijn 2001/83/EG tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik. http://data.europa.eu/eli/dir/2001/83/oj
- Richtlijn 2002/46/EG betreffende voedingssupplementen. http://data.europa.eu/eli/dir/2002/46/oj
- Verordening (EG) nr. 1924/2006 inzake voedings- en gezondheidsclaims. http://data.europa.eu/eli/reg/2006/1924/oj
- Verordening (EG) nr. 767/2009 betreffende het in de handel brengen en het gebruik van diervoeders. http://data.europa.eu/eli/reg/2009/767/oj
*Gezondheidsclaim in afwachting van goedkeuring door Europese Commissie
Voedingssupplementen zijn geen vervanging van een gevarieerde voeding. Een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl zijn belangrijk. Dit artikel is informatief en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Gebruik je medicijnen, ben je zwanger of geef je borstvoeding? Overleg dan eerst met je huisarts of apotheker.
