Conserveermiddel: wat is het, hoe werkt het en welke soorten zijn er?
Een conserveermiddel is een stof die de houdbaarheid van een product verlengt door de groei van bacteriën, gisten en schimmels te remmen. In voeding zijn het additieven met een E-nummer, zoals kaliumsorbaat (E202) en natriumbenzoaat (E211). In cosmetica mogen alleen conserveermiddelen worden gebruikt die op de EU-lijst in bijlage V van de cosmeticaverordening staan. Stoffen die ranzig worden en verkleuring tegengaan, zoals vitamine C of E, zijn geen conserveermiddelen maar antioxidanten.
Auteur: Evi Woerdman | Laatst herzien: 01-10-2026
Inhoudsopgave
- Wat is een conserveermiddel?
- Hoe werkt een conserveermiddel?
- Conserveermiddelen in voeding: E-nummers
- Sulfiet en nitriet: twee bijzondere gevallen
- Natuurlijk versus synthetisch
- Conserveermiddelen in cosmetica
- Conserveermiddel versus antioxidant
- Veiligheid en gevoeligheid
- Waar let je op?
- Veelgestelde vragen
- Bronnen
Wat is een conserveermiddel?
In de EU-additievenverordening (EG) nr. 1333/2008 zijn conserveermiddelen 'stoffen die de houdbaarheid van levensmiddelen verlengen door ze te beschermen tegen bederf door micro-organismen en/of tegen de groei van pathogene micro-organismen'. Het gaat dus om microbiologische houdbaarheid: voorkomen dat een product gaat schimmelen, gisten of een ziekmakende bacterie laat groeien.
Conserveermiddelen worden gebruikt in voeding, supplementen, cosmetica, geneesmiddelen en schoonmaakmiddelen. Voor elke groep gelden aparte regels.
Ingrediënt of additief? Zout, suiker, azijn en alcohol maken voedsel ook langer houdbaar, maar dat zijn ingrediënten zonder E-nummer. Ook drogen, koelen, invriezen, pasteuriseren en vacuüm verpakken zijn manieren om te conserveren zonder conserveermiddel.
Hoe werkt een conserveermiddel?
Conserveermiddelen verstoren micro-organismen, bijvoorbeeld door hun celmembraan aan te tasten, enzymen te blokkeren of de zuurgraad in de cel te verstoren. Hoe goed ze werken, hangt af van:
- De zuurgraad (pH): sorbinezuur en benzoëzuur werken vooral in zure producten. Benzoëzuur werkt het best onder pH 4,5, bijvoorbeeld in frisdrank en augurken.
- De concentratie: te weinig werkt niet, en meer dan wettelijk is toegestaan mag niet.
- Het soort micro-organisme: sorbaten werken vooral tegen gisten en schimmels, nitriet vooral tegen Clostridium botulinum.
Het tegengaan van oxidatie (ranzig worden, verkleuring) is de taak van antioxidanten, een aparte functieklasse. Sommige stoffen kunnen allebei, zoals sulfieten (E220–E228).
Conserveermiddelen in voeding: E-nummers
Veel conserveermiddelen hebben een E-nummer tussen E200 en E299. Die reeks bevat ook stoffen die geen conserveermiddel zijn, zoals azijnzuur (E260), melkzuur (E270) en koolzuur (E290). Op het etiket staat daarom altijd de functie ervoor: 'conserveermiddel: kaliumsorbaat' of 'conserveermiddel: E202'.
| E-nummer | Naam | Toepassing | ADI (EFSA) |
|---|---|---|---|
| E200, E202 | Sorbinezuur, kaliumsorbaat | Kaas, bakkerijproducten, sauzen, vloeibare supplementen | Groeps-ADI 11 mg/kg per dag (2019); bij 70 kg: 770 mg |
| E210–E213 | Benzoëzuur en benzoaten, o.a. natriumbenzoaat (E211) | Frisdrank, augurken, sauzen | Groeps-ADI 5 mg/kg per dag (2016); bij 70 kg: 350 mg |
| E214, E215, E218, E219 | Parabenen (ethyl- en methylparabeen) | Beperkt, o.a. in gecoate droge vleesproducten en snacks | Groeps-ADI 10 mg/kg per dag voor methyl- en ethylparabeen |
| E220–E228 | Zwaveldioxide en sulfieten | Wijn, gedroogd fruit, aardappelproducten | Zie hieronder |
| E234 | Nisine | Kaas, pudding | Door bacteriën gemaakt peptide |
| E235 | Natamycine | Alleen op de korst van kaas en droge worst | Schimmelwerend |
| E249–E252 | Nitrieten en nitraten | Vleeswaren, sommige kazen | Zie hieronder |
Welke conserveermiddelen in welk product mogen, en hoeveel, staat per productgroep in bijlage II van verordening (EG) nr. 1333/2008. In onbewerkte levensmiddelen, zoals vers fruit, verse groente, honing en melk, zijn conserveermiddelen niet toegestaan.
In supplementen: droge tabletten, capsules en poeders hebben meestal geen conserveermiddel nodig, omdat micro-organismen zonder water nauwelijks groeien. Een voorbeeld is Mattisson vitamine C-poeder, dat volgens de productinformatie alleen uit ascorbinezuur bestaat. In vloeibare supplementen, siropen en gummies zie je wel vaak kaliumsorbaat of natriumbenzoaat. De volledige samenstelling per product vind je in ons assortiment supplementen.
Sulfiet en nitriet: twee bijzondere gevallen
Sulfiet (E220–E228)
Sulfieten, zoals zwaveldioxide (E220) en natriummetabisulfiet (E223), werken als conserveermiddel en als antioxidant. Ze voorkomen bijvoorbeeld dat gedroogde abrikozen bruin worden en dat wijn oxideert. Sulfieten horen bij de 14 wettelijke allergenen: bij meer dan 10 mg per kg of per liter moet 'sulfiet' of 'zwaveldioxide' in de ingrediëntenlijst worden benadrukt (verordening (EU) nr. 1169/2011, bijlage II). Sommige mensen met astma reageren gevoelig op sulfiet.
In 2022 concludeerde EFSA dat de gegevens niet volstonden om een ADI te bevestigen. Bij mensen die veel producten met sulfiet eten en drinken, bleek de veiligheidsmarge te klein. De Europese Commissie bekijkt daarom of de regels moeten worden aangescherpt. Wil je sulfiet vermijden, kies dan bijvoorbeeld ongezwaveld gedroogd fruit, zoals Terrasana biologische abrikozen of Bountiful blauwe rozijnen ongezwaveld; dat is meestal donkerder van kleur.
Nitriet (E249–E250)
Natriumnitriet (E250) en kaliumnitriet (E249) beschermen vleeswaren tegen Clostridium botulinum, de bacterie die botulisme veroorzaakt. Ze geven vleeswaren ook hun roze kleur. Het nadeel is dat nitriet in het product of in het lichaam nitrosaminen kan vormen, waarvan sommige kankerverwekkend zijn. Ter context: het International Agency for Research on Cancer (IARC, onderdeel van de WHO) plaatste bewerkt vlees in 2015 al in de hoogste risicocategorie (groep 1, kankerverwekkend voor mensen), mede vanwege nitrosaminevorming. EFSA stelde in 2017 een ADI van 0,07 mg nitriet per kg lichaamsgewicht per dag vast (4,9 mg bij 70 kg). De EU heeft in 2023 een verordening vastgesteld die de maximaal toegestane hoeveelheden nitriet en nitraat in vleeswaren verlaagt; deze wordt gefaseerd van kracht, met overgangstermijnen voor bepaalde traditionele producten tot 2027.
Natuurlijk versus synthetisch
| Kenmerk | Uit een natuurlijke bron | Synthetisch gemaakt |
|---|---|---|
| Voorbeelden in voeding | Nisine (E234) en natamycine (E235) uit fermentatie; sorbinezuur komt van nature voor in lijsterbessen | Kaliumsorbaat en natriumbenzoaat (tegenwoordig vrijwel altijd synthetisch gemaakt) |
| Voorbeelden in cosmetica | Benzylalcohol, sorbinezuur, dehydroazijnzuur (ook synthetisch te maken) | Fenoxyethanol, parabenen |
| Werkingsspectrum | Vaak smaller | Vaak breed en goed voorspelbaar |
| Regels | Dezelfde toelating en dezelfde EU-lijsten | Dezelfde toelating en dezelfde EU-lijsten |
'Natuurlijk' zegt niets over veiligheid. Een stof is dezelfde stof, of hij nu uit een plant komt of in een fabriek is gemaakt. Rozemarijnextract (E392) en citroenzuur (E330) worden vaak 'natuurlijke conserveermiddelen' genoemd, maar wettelijk is rozemarijnextract een antioxidant en citroenzuur een zuurteregelaar en antioxidant.
Conserveermiddelen in cosmetica
Producten met water, zoals crèmes, lotions en shampoo, raken bij elk gebruik een beetje besmet met micro-organismen van je handen of uit de badkamer. Een conserveermiddel voorkomt dat die zich in het product vermenigvuldigen. Alleen conserveermiddelen die in bijlage V van de cosmeticaverordening (EG) nr. 1223/2009 staan, mogen daarvoor worden gebruikt, met een maximumconcentratie en gebruiksvoorwaarden.
- Fenoxyethanol (phenoxyethanol): toegestaan tot 1%. Het SCCS beoordeelde dat in 2016 als veilig, ook voor kinderen.
- Parabenen: methyl- en ethylparabeen zijn toegestaan tot 0,4% per stof en 0,8% samen. Propyl- en butylparabeen mogen tot samen 0,14%, en niet in leave-on producten voor het luiergebied van kinderen onder de 3 jaar. Vijf andere parabenen zijn sinds 2014 verboden. De discussie over parabenen gaat vooral over een zwakke hormoonachtige werking. Allergie voor parabenen is juist zeldzaam.
- Methylisothiazolinon (MI): veroorzaakte rond 2010–2015 veel contactallergie. Sinds 2017 is MI verboden in producten die op de huid blijven, en sinds 2018 mag het in afspoelbare producten nog maar tot 0,0015%.
- Benzoëzuur, sorbinezuur en benzylalcohol: ook toegestaan in cosmetica, met eigen maxima.
'Zonder conserveermiddelen' in cosmetica: producten zonder water, zoals oliën, balsems en zeep, hebben vaak geen conserveermiddel nodig. Sommige andere producten gebruiken ingrediënten die niet op bijlage V staan maar wel antimicrobieel werken, zoals caprylyl glycol of alcohol, en heten dan 'zonder conserveermiddelen'. Etherische oliën staan niet op de lijst en kunnen zelf allergieën veroorzaken. Wil je crèmes vergelijken? Bij onze gezichtsverzorging vind je per product de volledige INCI-lijst.
Conserveermiddel versus antioxidant
| Kenmerk | Conserveermiddel | Antioxidant (als additief) |
|---|---|---|
| Beschermt tegen | Bederf door micro-organismen | Oxidatie: ranzig worden, verkleuren |
| Voorbeelden in voeding | E202 (kaliumsorbaat), E211 (natriumbenzoaat), E250 (natriumnitriet) | E300 (ascorbinezuur), E306 (tocoferolen), E392 (rozemarijnextract) |
| Voorbeelden in cosmetica | Fenoxyethanol, parabenen | Tocoferol (vitamine E), rozemarijnextract |
| Veel voorkomende E-nummers | E200–E299 (niet allemaal) | E300–E399 (niet allemaal) |
| Kan beide | Sulfieten (E220–E228) | |
In supplementen worden antioxidanten zoals tocoferolen vaak gebruikt om oliën, zoals omega-3, te beschermen tegen ranzig worden. Lees meer over andere hulpstoffen in onze artikelen over stabilisatoren en emulgatoren.
Veiligheid en gevoeligheid
Voor voeding beoordeelt EFSA de veiligheid, voor cosmetica het Wetenschappelijk Comité voor Consumentenveiligheid (SCCS). De Europese Commissie beslist over toelating. Toegestane conserveermiddelen worden bij gebruik binnen de wettelijke grenzen veilig bevonden. Toch zijn er aandachtspunten:
- Sulfiet: een wettelijk allergeen. Kan bij gevoelige mensen, vooral mensen met astma, benauwdheid geven.
- Benzoaten: kunnen bij een klein aantal mensen overgevoeligheidsreacties geven, zoals netelroos of astmaklachten.
- Benzeen: in dranken met zowel benzoaat (E210–E213) als vitamine C (E300) kan onder invloed van warmte en licht een kleine hoeveelheid benzeen ontstaan. Dat is een reactie in het product, niet in het lichaam. Fabrikanten passen hun recepturen aan om dit te voorkomen.
- Nitriet: kan nitrosaminen vormen, en daarom zijn de maximale hoeveelheden in vleeswaren verlaagd.
- Cosmetica: contactallergie komt het vaakst voor bij isothiazolinonen en bij stoffen die formaldehyde afgeven. Parabenen geven zelden allergie.
Denk je dat je op een bepaald conserveermiddel reageert? Kijk dan in de ingrediëntenlijst naar het E-nummer (voeding) of de INCI-naam (cosmetica). Bespreek aanhoudende klachten met je huisarts of dermatoloog; die kan zo nodig een allergietest laten doen.
Waar let je op?
| Wens | Waar let je op |
|---|---|
| Sulfietallergie of astma | Vetgedrukt 'sulfiet' of 'zwaveldioxide'; kies ongezwaveld gedroogd fruit |
| Minder nitriet | E249–E252 in vleeswaren |
| Supplement zonder conserveermiddel | Kies capsules, tabletten of poeder in plaats van vloeibare varianten |
| Gevoelige huid | Let in de INCI-lijst op methylisothiazolinone en methylchloroisothiazolinone; kies eventueel producten zonder water |
| Zo weinig mogelijk toevoegingen | Biologische producten: daarin is maar een beperkt aantal conserveermiddelen toegestaan |
Producten met zo min mogelijk toevoegingen vind je onder meer in onze natuurvoeding.
Veelgestelde vragen
Wat is E202 (kaliumsorbaat)?
Kaliumsorbaat is het kaliumzout van sorbinezuur en werkt vooral tegen gisten en schimmels. Het wordt veel gebruikt in kaas, bakkerijproducten, sauzen en vloeibare supplementen. EFSA stelde in 2019 een groeps-ADI vast van 11 mg per kg lichaamsgewicht per dag voor sorbinezuur en kaliumsorbaat.
Wat is E211 (natriumbenzoaat)?
Natriumbenzoaat is een conserveermiddel dat vooral werkt in zure producten, zoals frisdrank, augurken en sauzen. De groeps-ADI voor benzoëzuur en benzoaten is 5 mg per kg lichaamsgewicht per dag. Samen met vitamine C kan het in dranken onder invloed van warmte en licht sporen benzeen vormen, en daar houden fabrikanten rekening mee.
Wat is sulfiet?
Sulfiet is de verzamelnaam voor zwaveldioxide (E220) en verwante zouten (E221–E228). Het werkt als conserveermiddel en antioxidant in onder meer wijn en gedroogd fruit. Sulfiet is een wettelijk allergeen en moet boven 10 mg per kg of per liter op het etiket worden benadrukt.
Zijn parabenen schadelijk?
Parabenen zijn conserveermiddelen die vooral in cosmetica worden gebruikt. De EU heeft vijf parabenen verboden en voor propyl- en butylparabeen strengere grenzen gesteld, vanwege een mogelijke zwakke hormoonachtige werking. Methyl- en ethylparabeen beoordeelt het SCCS als veilig binnen de toegestane grenzen. Allergie voor parabenen komt zelden voor.
Zijn conserveermiddelen slecht voor je?
Toegestane conserveermiddelen zijn beoordeeld en veilig bevonden binnen de wettelijke grenzen. Ze voorkomen ook dat voedsel bederft en dat er ziekmakende bacteriën in groeien. Aandachtspunten zijn sulfiet (allergeen), nitriet in vleeswaren (nitrosaminen) en de gevoeligheid van sommige mensen voor benzoaten of isothiazolinonen.
Wat is het verschil tussen een conserveermiddel en een antioxidant?
Een conserveermiddel beschermt tegen bederf door micro-organismen. Een antioxidant beschermt tegen oxidatie, zoals ranzig worden en verkleuren. Het zijn in de wet twee aparte functieklassen. Sulfieten kunnen allebei.
Bronnen
- Verordening (EG) nr. 1333/2008 inzake levensmiddelenadditieven. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1333/oj
- Verordening (EU) nr. 1169/2011 betreffende de verstrekking van voedselinformatie aan consumenten (bijlage II: allergenen). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2011/1169/oj
- Verordening (EG) nr. 1223/2009 betreffende cosmetische producten (bijlage V: conserveermiddelen). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2009/1223/oj
- Verordening (EU) nr. 358/2014 (parabenen in cosmetica). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2014/358/oj
- Verordening (EU) 2016/1198 en 2017/1224 (methylisothiazolinon in cosmetica).
- Verordening (EU) 2023/2108 (nitrieten en nitraten in levensmiddelen). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2108/oj
- IARC Monographs Volume 114 (2015). Consumption of red meat and processed meat. World Health Organization.
- EFSA FAF Panel (2019). Opinion on the follow-up of the re-evaluation of sorbic acid (E 200) and potassium sorbate (E 202) as food additives. EFSA Journal 17(3):5625. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2019.5625
- EFSA ANS Panel (2016). Scientific Opinion on the re-evaluation of benzoic acid (E 210), sodium benzoate (E 211), potassium benzoate (E 212) and calcium benzoate (E 213) as food additives. EFSA Journal 14(3):4433. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2016.4433
- EFSA ANS Panel (2017). Re-evaluation of potassium nitrite (E 249) and sodium nitrite (E 250) as food additives. EFSA Journal 15(6):4786. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2017.4786
- EFSA FAF Panel (2022). Follow-up of the re-evaluation of sulfur dioxide (E 220)–calcium bisulfite (E 227) and potassium bisulfite (E 228). EFSA Journal 20(11):7594. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2022.7594
- SCCS (2016). Opinion on phenoxyethanol. SCCS/1575/16.
Voedingssupplementen zijn geen vervanging van een gevarieerde voeding. Een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl zijn belangrijk. Dit artikel is informatief en vervangt geen persoonlijk medisch advies.
